Czerniachowsk

 Dawno nie było czegoś (powiedzmy) podróżniczego. Tym razem co nieco o Rosji, tym może ciekawsze, że w sytuacji tzw. napięcia i obaw przed zamiarami władz tego kraju. Nie podejmę się rozstrzygania, czy należy się Rosji bać, ale mogę podzielić się swoimi odczuciami. Osobiście obawiałam się nieco tej podróży, bo jako nastolatka wracałam z Litewskiej Republiki ZSRR ogarniętej przewrotem niepodległościowym. Powrót był skrajnie niepewny, na ulicach czołgi, ogniska, patrole pijanych żołnierzy pilnujące komunistycznych pomników przed zburzeniem. Strach w głosach opiekunów wycieczki meldujących zatrzymującym nas skośnookim żołnierzom, kim jesteśmy ("to tylko dzieci, same dzieci") i dokąd jedziemy, został mi w pamięci i już się go nie pozbędę. Dobrze wiem, że mieszkańcy Mazur i Pomorza, którzy jako mrówki bez przerwy przekraczają granice z Obwodem Kaliningradzkim, są przyzwyczajeni i mają szerokie kontakty w tej części Rosji. Dla nich obawy człowieka spoza pogranicza polsko-rosyjskiego mogą być śmieszne i przesadne. Nade mną jednak wisi tamten powrót, a na co dzień nie mam do czynienia z Rosjanami, jedynie z ponurymi medialnymi przekazami. Stąd to wszystko.

 Jedynym naprawdę nieprzyjemnym elementem odprawy na przejściu Gołdap/Gusiew okazał się dla mnie pas ziemi niczyjej, odgrodzony z obu stron siatką. Bardzo klaustrofobiczne miejsce, jakby klatka. Mieliśmy nieszczęście stać na nim przez jakiś czas już po odprawie jednych pograniczników, przed odprawą drugich. To miejsce, z którego podróżując grupą nie można się ani wycofać, ani ruszyć do przodu, ani zagłębić w las. Dawno nie czułam się tak, jak tutaj - w pułapce. 

 Sam Czerniachowsk jest o wiele bardziej pruskim miastem, niż np. zbombardowany do cna w czasie wojny Kaliningrad. Niektóre ulice Czerniachowska wyglądają jak żywcem przeniesione z miasteczek Śląska, lub Pomorza, co należy im poczytać za plus, bo klimat miasta jest niesamowity. Nie może być inny w Insterburgu-Wystruci-Czerniachowsku, czyli mieście o taaakiej historii.

 Nocowaliśmy w hotelu "U niedźwiedzia" na ulicy Tunelnej.

Hotel "Zum Baren"

 Wyraźnie jest on sprofilowany pod gości z Niemiec, odwiedzających sentymentalnie utracone rodzinne strony. Świadczą o tym zdjęcia wycieczek z Niemiec na ścianach, niemieckojęzyczne napisy i nie tylko.

Flagi Niemiec i Prus Wschodnich w drzwiach prowadzących na dziedziniec

 Chciałabym bardzo wiedzieć, co przed wojną mieściło się zarówno w budynku hotelowym, jak i w innych okolicznych. Wszystkie były niesamowite tym, że właściwie nic w nich nie zostało zmienione od czasów pruskich.

Fronton

Wspaniałe schody p-poż. na wewnętrznym dziedzińcu kamienicy

 Naprzeciwko hotelu stała perełka budownictwa fabrycznego, cudo z osamotnioną kariatydą na szczycie.

Nawet antena na dachu miała kształt archaiczny i ozdobny

Ave Pallas Atena!

 Czerniachowsk jest prawie niezmieniony od przedwojennych czasów, co Niemcy udowadniają na swoich blogach, publikując zdjęcia pokryw od studzienek, koszy na śmieci, cokołów, pomników itp. z niemieckimi napisami. Przebywanie tam to rodzaj podróży w czasie.

Ul. Teatralna (?)

Przy tym wkoło pełno było typowych chyba dla Rosji ogromnych kontrastów między biedą a luksusem.

Widok z okna hotelu

Spiat' ustałyje igruszki...

Bazar w pobliżu teatru miejskiego. Plus zagadkowa
inwestycja. W Czerniachowsku powstaje nawet
coś a la wieżowiec ze stali i szkła, ale fotki brak :)

Takie rzeczy tylko w Rosji? Zlew z tworzywa z kolorowym brokatem

Sala królestwa czyli kościół świadków Jehowy

I takie znane nam z Polski sceny można było zaobserwować

Gości hotelowych rano budził koncert cerkiewnych dzwonów z wieży soboru św. Michała, dawnego reformowanego zboru przy Markgrafenplatz.

Sobór św. Michała

Kościelne dziady pod cerkwią karmią gołębie

 Na nasze szczęście mieliśmy uczestniczyć w niecodziennym zdarzeniu: rekonstrukcji defilady Gwardii Imperatorskiej z 1914 roku, otwierającej Festiwal Wojenno - Historyczny z okazji dnia miasta. Na defiladę i inne działania stawiły się grupy rekonstrukcyjne z całej Rosji, od Petersburga po Tułę i Moskwę. Wszystkie one pojawiły się na placu Lenina w centrum Czerniachowska. Ale zanim zaczęła się defilada, były przygotowania.

Orkiestra Marynarki Wojennej jeszcze w stanie rozprzężenia

Sprzęt stał tam całą imprezę i służył do robienia zdjęć dzieciom,
które żołnierze cierpliwie wciągali na górę i potem zestawiali na ziemię

Nowy Ruski zaparkował przy foodcarze. Szybko został
odesłany poza plac Lenina, poza miejsce imprezy

Zaraz zresztą naznaczono, gdzie można być, a gdzie nielzia

I wtedy pojawili się carscy gwardziści

Różnice mundurów to sprawa dla wielbicieli militariów.
Mnie zafascynował pan drugi od prawej, jeśli to nie wcielenie
cara Mikołaja, to nie wiem czyje

Nadeszli także prawdziwi żołnierze, wg. mojej sondy - artyleria
oraz "motostriełki", cokolwiek by to znaczyło

Do tego kadeci ze szkół z profilami wojskowymi

Wszystkiemu przypatrywał się z pomnika generał Michaił Barklay de Tolly,
inflancki Szkot w służbie carów

Nadjechał generał Paul von Rennenkampf, odbiorca
defilady

Nie tylko paź generała był kobietą, było ich więcej w gwardyjskich oddziałach.
To chyba mało wiarygodne historycznie :)

Swoją drogą rekonstruktorzy byli pierwsza klasa,
urodą, dodatkami, szczegółami wyglądali
jak przeniesieni w czasie

Von Rennenkampf, zwycięzca spod Gąbina, dał wskazówki
przybocznym

 Trzeba uczciwie przyznać, że na tym etapie dostałam ochrzan. Stałam z aparatem między dwoma oddziałami rekonstruktorów, ustawionymi z boku placu. Zagapiłam się w akcję i wtedy dowódca oddziału z grymasem złości zwrócił się do mnie: "dziewczyno, idź! co ty tu robisz". Zupełnie nie wiedziałam, jak zareagować, z jednej strony urazą, a z drugiej zdziwieniem, że nie nazwał kobietą lub co gorsza babą :) Ale że z wojskowymi (nawet przebierańcami) lepiej nie zadzierać, szybko wycofałam się naprzód.

Na początku XX wieku zawód
fotoreportera musiał być równie
powszechny, jak dziś :)

Rekonstrukcja miała naprawdę rozmach. Nie zabrakło miedsiestr...

...oraz dam.

A także dam z nowoczesnymi gadżetami

Gen. Remmerkampf udekorował dowódców
medalami gieorgijewskimi

W tym czasie na widowni było równie ciekawie.
Okazało się, że kokardy rodem ze starych czytanek do języka rosyjskiego
wciąż są w modzie

Wciąż w "modzie" jest Lenin

Choć służy do różnych celów

Porządku pilnowały panie policjantki
z różnych wydziałów

Wśród widzów jałmużnę zbierała wędrująca posłusznica

Należało trochę mieć się na baczności

Pojawili się duchowni, aby odprawić modły nad gwardzistami.
Ku naszemu zdziwieniu na koniec zaśpiewali piosenkę patriotyczną

Gwardziści byli podczas błogosławieństwa autentycznie wzruszeni

Oddziały gwardyjskie poszły na transport do Gąbina (Gusiewa)

Końskimi pozostałościami po defiladzie
zajęli się czyściciele. W tle widoczny mer Czerniachowska
(drugi od lewej)

Potem wystąpiła orkiestra Marynarki Wojennej, która okazała się
pląsającą orkiestrą. Panowie grając wykonywali nawet prysiudy, jak w
kazaczoku

 Cztery kilometry od Czerniachowska leży baza lotnicza Floty Bałtyckiej. Oznacza to ni mniej ni więcej, że co jakiś czas typowe dla mniejszego miasta dźwięki przerywały grzmoty tak głośne, że postawiłyby na nogi nieprzytomnego. Miejscowi są w widoczny sposób przyzwyczajeni do tego, więc głowy w górę unoszą raczej przejezdni. Z powodu chmur ciężko było zobaczyć, co się dzieje na niebie, ale efekty dźwiękowe były szokujące. Jeden wyjątkowo niski przelot spowodował, że myślałam naraz o tym, że: trzeba zasłonić głowę, wali się budynek restauracji "Classic" pod którym stoimy, to jest koniec. Kobiety z zakupami idące z pobliskiego bazaru nawet nie przystanęły. W końcu za którymś razem chmury rozstąpiły się i udało mi się złapać dwa przecinki na niebie. Koledzy o wiele lepiej zorientowani w technice wojskowej byli pod wrażeniem tego, że samoloty startują kilka kilometrów od Czerniachowska, a nad nim osiągają już tak wysoki pułap, że stają się niemal niewidoczne. Ale wciąż słyszalne i to jak! Loty ustają po południu i na noc.

Patrol sprawdzający zapewne , czy nie pojawią się myśliwce NATO

 A propos tego, jak Rosja dba o swoich weteranów. Na defiladzie siedzieli w pierwszym rzędzie trybuny honorowej (posadzono tam także weteranów - gości z Polski. Tak, tak, o zgrozo, nasi emerytowani żołnierze z Warmińsko-Mazurskiego pojechali do Rosji! Jeżdżą cały czas i oni i delegacje z miast i gmin, tylko w Sejnach nikt o tym nie wie). Na mieście słupy były udekorowane portretami weteranów - bohaterów. Proszę sobie wyobrazić takie portrety naszych weteranów wiszące u nas:

 Na bagnistych błoniach nad rzeką Instrucz odbywał się piknik dla uczestników połączony z koncertem chóru Floty Bałtyckiej. Zespół przyjechał pod wodzą sympatycznego wiceadmirała Krawczuka, który zapewnił mnie, że marynarze są prawdziwi, nie są muzykami. W swojej karierze pływali nawet do Trójmiasta.
 Chór okazał się najlepszym wykonawcą a capella utworów "Siadu ja wierchom na kania" i "Smuglianka-Mołdawianka", jakiego kiedykolwiek słyszałam.

Chór Floty Bałtyckiej

 Widoczny na pierwszym planie rudas miał swoje drugie ja w postaci brata-bliźniaka jednojajowego. Trzeba było ich widzieć, jak śpiewali na głosy stojąc naprzeciwko siebie, porozumiewając się gestami i spojrzeniami.
 Cały koncert chóru nieco przegapiłam, zająwszy się serwowaną z kuchni polowej kartoflanką, lub raczej duszonymi ziemniakami z trochą wody.

Szafarz kartoflanki. W tle rekonstruktorzy piknikują z żonami

 Tymczasem na scenie przy placu Lenina trwały występy różnych zespołów. Trafiłam na występ krakowiaczków - dzieci miejscowej Polonii, podobno bardzo aktywnej i licznej, o czym powiedzieli mi Rosjanie. Oni też powiedzieli mi, że Polonusi nie mają swojego Domu Polskiego. Pewnie Polski nie stać - to już mój komentarz.

Czerniachowskie krakowiaczki za kulisami mówiły do siebie parusskij

Piękna pani w tradycyjnym kokoszniku na głowie miała śpiewaczy występ z koleżankami.

 Za sceną przy placu z pomnikiem generała odkryłam coś, co przypomniało mi wioski potiomkinowskie. Imitujący ładny fronton banner zachęcał do kontaktu telefonicznego z handlarzem nieruchomościami. Ciekawe, jak potencjalny kupiec obejrzy budynek? Zerwą banner? Swoją drogą pomysł mógłby zostać wykorzystany w Sejnach do słynnej kamienicy w centrum.

 Święto miasta miało swoją część sportową, odbywającą się na stadionie "Postęp". Były tam zawody zapaśnicze, karate, szachowe, warcabowe, piłkarskie i wiele innych. Po zawodach uczestnicy jedli z kotła uchę z ryb białych i różowego łososia.

Sekcja bokserska

Chłopcy prawdopodobnie ćwiczą tutaj, w sali boksu niedaleko
hotelu "U niedźwiedzia"

Czerniachowscy wrestlerzy

 Pobyt w Czerniachowsku przypomniał mi wrażenia odniesione w ZSRR 25 lat temu. To wciąż bardzo wielokulturowe społeczeństwo, na każdym kroku widać "kaukazczyków", Uzbeków, Tadżyków, Ormian i innych. Okolice sceny były skolonizowane przez stragany z jedzeniem i napojami. Któż pichcił na grillach szaszłyki, jeśli nie Ormianie? Ponieważ lubią robić wszystko zbiorowo (pamiętam sprzed lat, miałam okazję kilku Ormian poznać), to i każdy stragan był otoczony plastikowymi krzesłami, na których siedziały całe rodziny sprzedawcy. Ten widok był jak wehikuł czasu. Jeśli ktoś chce poczuć ten klimat, to w Druskiennikach są dwie restauracje ormiańskie i pobratymcy właścicieli z Armenii również tam przesiadują.

 Skoro już o Ormianach i szaszłykach mowa, to warto wspomnieć o dwóch specjalnościach rosyjskich. Jedna to toplienoje mleko. Nie wiem, jak prawidłowo przetłumaczyć tą nazwę. Dawno temu rosyjskie gospodynie uzyskiwały ten efekt wstawiając wlane do gliniaka mleko krowie do duchówki, czyli piecowego piekarnika. Mleko ocieplone, ale nie gotowane traciło nieco wody i nabierało smaku czegoś w rodzaju koncentratu  mlecznego, czy mleka w proszku. Dziś ten rodzaj mleka kupuje się w sklepach w małych kartonikach lub plastikowych buteleczkach a la jogurtowe.  

 
 Drugi przysmak to niezrównany kwas. Smaku nie opiszę, nic go nie odda. Lepiej wspomnieć, że np. w supermarkecie Maximus znalazłam stoisko z "żenszczyną" za ladą, w którym można było zakupić rozlewane piwo różnych marek rosyjskich, a także boski kwas. Pani nalewała go z kranu do wziętej ze stosiku butelki i instruowała, że należy go trzymać w lodówce do dwóch dni. Po tym czasie może sfermentować i eksplodować. Cena litrowej butelki kwasu - po przeliczeniu ok. 7 PLN. W tymże sklepie było też samoobsługowe stoisko z winami. Wystarczyło wziąć butelkę z jednego pojemnika, nakrętkę z drugiego, otworzyć kranik z muszkatelem lub innym winem i gotowe.

 Inny cud rosyjski to lody Plombir występujące w różnych kształtach i opakowaniach, a także prawdopodobnie pochodzące od różnych producentów. Mój typ to niezrównany waniliowy róg owinięty w zwykły papier. Smak zna ten, kto jadł legendarne lody u Rondla na ulicy Ogrodowej w Sejnach około 30 lat temu...

Przysmak, przez który można stracić połowę
znajomych. A niech tam...

 Wracając do święta, to następnym punktem była rekonstrukcja bitwy pod Gąbinem (dziś Gusiew) z 1914 roku, rozpoczynającej udział Rosji w I Wojnie Światowej. Została zorganizowana przez pół tysiąca amatorów rekonstrukcji we wsi Lermontowo, w okolicach ruin przedwojennego kościoła. Trzeba było się tam przemieścić.

W drodze do Lermontowa

 Nic dziwnego, że diabeł Smętek działał w Prusiech. Tak rozległych, pustych, ponurych krajobrazów dawno nie widziałam. Moi towarzysze naliczyli w drodze jedną-dwie pasące się krowy. Raz widziałam lądującą czaplę. I to tyle.

We wsiach zdarzały się jakieś smaczki

 Na ogromnym polu w Lermontowie rozgrywała się już w chwili naszego przyjazdu bitwa Rosjan z "Prusakami" w pikielhaubach. Całość oglądały rzesze ludzi, stało również duże podium dla vipów, na którym mógł, lecz nie wiadomo czy był Władimir Władimirowicz. Mógł, bo przed bitwą zelektryzowano nas wiadomością, że może się na niej pojawić. Niestety, podium stało bokiem/tyłem do nas...

Prusacy opanowali szpital

 Na polu bitwy gąbińskiej działo się wiele, a kolejne wydarzenia obwieszczano przez mikrofon i głośniki.

 Tu na przykład gwardzistom udało się pojmać jeńca, następnie całkiem realistycznie wlec go w stronę swoich okopów.

Dochodziło do konnych potyczek

I ostrzału artylerii

Zdradzieccy Prusacy gnali jeńców, jako żywe tarcze. Spiker nie krył
satysfakcji z faktu, że oczywiście tarcze zabito i Prusaków też.
Rosja jest jedyna w swoim rodzaju...

 Najbardziej niesamowitym przeżyciem okazał się powrót z Lermontowa do Czerniachowska. Bitwę oglądało (co podały później media) sto tysięcy ludzi. Korki, blokady, a przede wszystkim ogromne ciemne niebo, a pod nim całe kolumny ludzi, idących i idących bez końca. Twarze słowiańskie, azjatyckie, mieszane... Niesamowite przeżycie.

To mały fragment, na równinie nie było widać rozmiarów korka

Do tego obejrzeliśmy przechodzącą bokiem burzę

W drodze powrotnej widzieliśmy nietypową hubę na brzozie

 Na koniec graffiti ze ściany czerniachowskiej kamienicy, które powie czytającemu najlepiej, że TAM też są ludzie, i to ludzie, którzy podobnie jak my mają dość polityki i chcą żyć normalnie. Ze spotkań z Rosjanami wynikły różne efekty. Raz chwytano za łokcie, mówiąc: przyjeżdżajcie do nas, my tak was lubimy. Raz słyszałam w tłumku uwagę na temat jabłek. Generalnie przeważała ciekawość i zwykła sympatia.

"Swietłano Gojuwczik, potrzebujesz mnie!
Kocham cię, kochanie"

Prawdziwego dowodu nie udało mi się sfotografować, przesunął się przed moimi oczami na wąskiej okolonej kamienicami uliczce. Był to wykonany sprayem napis cyrylicą: "Hutin - Puj".

***
Dziękuję za tę podróż Orkiestrze Dętej OSP Sejny

Drżący lis

 Od kiedy pamiętam, kutą bramę prowadzącą na tyły pałacu biskupiego zdobi lis. Być może z założenia miał to być tur z herbu Sejn, ale długi nos i brak rogów (albo uszu) powoduje, że w moich oczach raczej go nie przypomina.

 Z lisem związana jest następująca historia. Około 2004 roku północno-wschodnią Polskę nawiedziło trzęsienie ziemi. Epicentrum było w obwodzie kaliningradzkim, ale i do nas miały dotrzeć wstrząsy, przed czym odpowiednio wcześniej przestrzegały media. Wskazanego przez nie wrześniowego dnia wybrałam się do miasta załatwić kilka spraw, a przy okazji (być może) odczuć to sensacyjne trzęsienie, w które tak naprawdę trudno było mi uwierzyć.
Stanęłam w kolejce do pocztowego okienka. Przede mną i za mną stało kilka osób. Bezmyślnie błądziłam wzrokiem po wystawionych za plecami urzędniczek czasopismach i drobiazgach. Potem patrzyłam przez rozsunięte żaluzje za okno, gdzie było widać nieco pod kątem ten właśnie bramny panel z lisem. Nagle panel zaczął drżeć i wyginać się do przodu i do tyłu, jak cięciwa łuku po wypuszczeniu strzały. Jednocześnie poczułam fizyczne mdłości i dziwne zmieszanie zmysłów, jakby góra i dół pozamieniały się ze sobą.
- Zaczęło się! Zaczęło! - wrzasnęłam na cały głos w euforii. Pierwszy raz przeżywamy właśnie trzęsienie ziemi w Sejnach, powinniśmy chyba z ludźmi z kolejki podać sobie ręce, albo przynajmniej skomentować to, co się właśnie stało, pocieszyć, że to już wszystko, a my jesteśmy cali i zdrowi. Ale nic z tego, stojący w kolejce patrzyli na mnie ze zdziwieniem i niechęcią.
- Nie oglądali państwo wiadomości? Właśnie zatrzęsła się ziemia - spróbowałam jeszcze, ale na próżno. Wszyscy unikali mojego wzroku.
Trzęsienie miało siłę około pięciu stopni w skali Richtera. W Sejnach niejeden budynek nabawił się dzięki niemu nowych rys, w tym np. biurowiec Spółdzielni Mieszkaniowej. Ale co mi przyszło z tej wiedzy, skoro tak historycznej chwili nie miałam z kim dzielić? Do dziś zastanawiam się, jak kolejkowicze wytłumaczyli sobie moje zachowanie. Durna i tyle.

Dary i szczeniary

  Kiedyś lekcje religii odbywały się nie w szkołach a w salce katechetycznej, w amfiladzie sal sąsiadujących z zakrystią sejneńskiego kościoła. Zdarzało się, że w planie lekcji religia wypadała w połowie zajęć, trzeba więc było od pierwszej klasy biegać spod lasu do klasztoru i z powrotem. Najlepiej w zwartej grupie, bo nauczyciele nie znosili maruderów, spóźniających się na lekcje, gdy ich koledzy i koleżanki w czas i w porę zdążyli dobiec na początek zajęć.

W takich ławkach siedziało się na religii w salce katechetycznej

 

  Młodsze roczniki uczyła religii siostra katechetka ze zgromadzenia Franciszkanek Rodziny Maryi, starsze - zdaje się - ksiądz. Wieloletnią uwielbianą przez dzieci katechetką była siostra Teresa. Wybrańcy mogli odwiedzać ją w domu zgromadzenia przy ulicy Mickiewicza, a po jej przeprowadzce pod Warszawę korespondować z nią listownie. Z jednorazowej wizyty u siostry Teresy pamiętam, że otworzyła nam gospodyni, dziś znana sąsiadom z bloku z ekscesów, hodowli psów i awantur. Wtedy otworzyła drzwi i zawołała w głąb domu: siostro Teresko, owieczki przyszły do siostry!
Cała rozmowa z naszej strony polegała na kiwaniu głowami na tak i na nie, nie da się bowiem ukryć, że nie miałyśmy pojęcia, jak się rozmawia z osobami duchownymi. Po co więc ta wizyta? Bo z opowieści stałych bywalczyń domu wiedziało się, że siostry mają dary! Po Sejnach krążyły legendy o tym, jakie ubrania z darów dostała ta czy owa. Słyszało się nawet o kożuszkach czy futerkach, ba! Dżinsach!

  Może dziś powinnam wstydzić się tamtej interesowności, ale cóż. Nie pamiętam, żeby wtedy ktokolwiek chodził do sióstr z potrzeby duszy. A zachodnie ubrania podnosiły człowieka o kilka szczebli w szkolnej hierarchii, na której szczycie byli ci, co mieli dary w domu, bo ich rodzice nie mieli skrupułów, by osobiście pisać do Niemców po pomoc materialną. Chciało się do tego świata należeć, oj chciało. Dodam, że np. adres firmy Lego był w szkole przedmiotem handlu, a jego posiadacze szczęściarzami nie z tej ziemi. Po napisaniu nań listu ("Droga firmo Lego! Piszę do Ciebie,bo...") i podaniu swojego adresu otrzymywało się kopertę z katalogiem klocków, plan lekcji i zestaw naklejek na zeszyty. Boże, jak to pachniało, jakie miało kolory! Katalog był rwany na części, zdjęcia klocków i zabawek Duplo wycinane skrupulatnie nożyczkami i gumą arabską nalepiane na okładki zeszytów, stanowiąc odtąd jedyną ozdobę szarej tektury z przemiału. Kopertę przechowywało się ku podziwieniu własnemu i potomnych, aby jeszcze przyszłe pokolenia mogły się dowiedzieć, że firma Lego nie pisze adresów długopisem na kopercie, tylko drukuje na nalepkach, na gładkim jak jedwab papierze, a dopiero te nalepki umieszcza na kopertach. Ech, Zachodzie...

   Ponieważ moim marzeniem był haftowany kolorową nicią kożuch, byłam gotowa znieść piekielne męki rozmowy z zakonną siostrą, byle go dostać. Nic takiego nie nastąpiło ani podczas tej wizyty, ani później. Druga próba miała miejsce w szkolnych okolicznościach. Na przerwie przed ostatnią lekcją wśród dziewczyn padł pomysł, żeby zajść po drodze do sióstr po dary. Zebrała się spora grupka chętnych, ale już w drodze odpadały po dwie, po trzy, w końcu pod dom zgromadzenia dotarłam ja i koleżanka z klasy. Jeszcze w drodze dodawałyśmy sobie animuszu, podgadując: "może dostanę kożuszek z wyszywaniami" (ja), "nie mam majteczek, siostry muszą mi dać jakieś majteczki" (koleżanka). Z duszami na ramieniu weszłyśmy w otwartą bramę. Gorącem wstydu przejmowała mnie myśl, że trzeba będzie się jakoś zaanonsować, a w domu pomysł żebrania o dary zawsze był potępiany. Brrrr... Aż tu nagle drzwi domu zakonnego otworzyły się i ze środka wyszły dwie dwójary!

  Nie da się oddać grozy, jaką uczennice jedynki pod lasem przejmowały postacie uczennic szkoły podstawowej nr 2, usytuowanej na osiedlu w centrum Sejn. Wiedziało się, że są to wyszczekane wydry, mają pomalowane pazury, biją się jak mało kto. Nic zresztą dziwnego, w piwnicy ich szkoły był basen, a one same były z miasta, z samego miasta, nie z gminy, czy z wiejskich obrzeży, gdzie krowy i rowy. Najgroźniejsza była R., starsza od nas drugo- trzecioklasistek, i to właśnie ona wyszła z drzwi wraz z inną dziewczyną. Obie dzierżyły reklamówki z napisem "Spar". Co to jest, nie wiem do dziś, ale wtedy torby te były symbolem dostępu do darów i z daleka dawały znać, że ich właściciele mają związek z mitycznymi Niemcami, a przynajmniej z towarami tam produkowanymi.
Wtedy zerwałyśmy się z koleżanką do szaleńczego biegu, w przekonaniu, że ratujemy swoje życie. Było się czego bać, naszą wspólną koleżankę R. z bandą zaatakowała kiedyś w drodze ze szkoły do domu. Wrzeszcząc "szczeniaro" porwały jej tornister i ukradły pozbierane po drodze kasztany.
Kiedy wreszcie zatrzymałyśmy się, zaczęłyśmy się nawzajem pocieszać, że trudno, siostry i tak nie dałyby nam darów, skoro R. i ta druga były przed nami czyli "przepierwszyły" nas.
Tak czy siak, widok R. i drugiej krwiożerczej dwójary podziałał na mnie leczniczo. Więcej po dary nie wyciągałam ręki. Chyba, że po te dystrybuowane przez szkołę. Raz były to płatki owsiane, zapakowane w kolorowe pudełko. Kilka razy solone masło, bardzo zresztą smaczne. Raz było to coś do ubrania...

  Pamiętam z domu wskazówki (bo już kilka dni przed rozdawaniem darów wszyscy wiedzieli o tym i w podnieceniu na to czekali), żeby koniecznie brać kurtkę, albo buty, tj. najtrudniej zdobywalne rzeczy. Niestety, kiedy wystałam swoje w kolejce do kancelarii, gdzie dary przydzielano i kiedy zobaczyłam stertę ubrań na podłodze, okazało się, że pani dyrektor osobiście wręcza po jednej sztuce ze stosu. Wcisnęła mi do ręki coś jakby stylonowe rajstopy bez stóp, wyszłam na korytarz i dopiero tu okazało się, że mają one otwór na wysokości dolnej części brzucha. Były to kalesony chłopięce. Koleżanki o większym szczęściu radziły zwrócić je pani dyrektor. Spróbowałam tego manewru, ale na nic. Ostrym głosem rusycystka powiedziała, żeby nie wybrzydzać. Drugi ochrzan zebrałam w domu.
Jeśli chodzi o R., czasami spotykam ją w sklepach i nadziwić się nie mogę tamtemu dawnemu uczuciu grozy. Beneficjentka pomocy społecznej, chyba nadużywająca alkoholu, ani się pewnie domyśla, że kiedyś drżały przed nią dzieci ze zbiorczej szkoły gminnej.

Powrót

Dziś bez nadmiernego rozpisywania się. Ciekawe, jak historia lubi się powtarzać. W zeszłym roku na szczyt jednej z dwu kamienic przy odnodze ulicy Piłsudskiego, tej należącej od przedwojny do państwa R., po wielu latach wróciła reklama. Format, technika już inne, ale sens ten sam.

"Przed" (dzięki P. za przechowanie zdjęcia ze zbiorów Janka)

"Po"

Kapuśniak

 Do trzydziestki nie rozumiałam zupełnie, dlaczego ludzie lubią jeść kiszoną kapustę i takież ogórki, albo małosolne. Tego typu rzeczy razem z płatami śledziowymi w occie mogły dla mnie nie istnieć. Z czasem to się zaczęło zmieniać.

Kapuśniak a la maison. Z kiełbasą pieprzową z sejneńskiego GS

 Moja matka pracowała kiedyś w jednym z większych w Sejnach miejsc zatrudniających ludzi. Siedziała w biurze z kilkunastoma kobietami i jak to bywa w sfeminizowanych zakładach pracy, panie - prócz tego, co musiały zrobić - zdążyły zawsze jeszcze powymieniać się nowinami co u mężów, co u dzieci, u sąsiadów, koleżanek i dalszej rodziny. Na dowód tego, że kobiety około czterdziestki i pięćdziesiątki wprost muszą jeść kapuśniak i nie mogą żyć bez tego, moja matka opowiedziała mi następującą historię, usłyszaną w pracy od koleżanki z pokoju obok.

Pani ta dojeżdżała do Sejn ze wsi. W czasach PRL wykazywała się niepojętą wprost operatywnością, bo poza tym, że pracowała w mieście,  prowadziła też z mężem duże gospodarstwo rolne, wychowywała trójkę dzieci i do tego pełniła funkcję w wiejskim samorządzie. Zawsze w biegu, zawsze ożywiona i wygadana, przeżyła kiedyś nieprzyjemną przygodę.
Pewnego wieczora nagotowała wielki sagan kapuśniaku. W tym domu ten rodzaj zupy był gotowany często z powodów jak wyżej, po prostu gospodyni była psem na kiszoną kapustę i robiła ją co tydzień. Garniec kapuśniaku był przeznaczony na następny dzień i dzieci oraz mąż zostali poinstruowani, że będzie on stał w lodówce, więc wystarczy go wyciągnąć z niej i odgrzać zupę.

Nazajutrz po pracy kobieta wracała samochodem do domu. Po piętnastej, jak to w zimę, panował już zmrok. Jej myśli krążyły cały czas wokół tego, czy i ile zostało kapuśniaku po ofensywie męża i dzieci. Pani jadąc już wyobrażała sobie, jak nalewa pełen talerz i zasiada do jedzenia. Kiedy przyjechała do domu, okazało się, że nikogo w nim nie ma. Mąż wybył gdzieś do sąsiadów, dzieci zabrały się z kimś do Sejn na pozalekcyjne zajęcia.

Pani wpadła do kuchni i nie zapalając światła odnalazła płytę kuchenną, a na niej sagan. Złapała go za uszy i potrząsnęła. Słysząc chlupotanie na dnie założyła, że rodzina jadła zupę, ale zostawiła porcję dla niej. Nie chcąc się bawić w odgrzewanie i marząc wprost o jak najszybszym łyku kwaśnicy pani złapała garnek i powoli zaczęła przechylać naczynie, lejąc zawartość do ust.

A teraz z innej beczki: owszem, mąż z dziećmi najedli się kapuśniaku. Tak im jednak dobrze szło, że nie zaoszczędzili nic dla żony i matki. W dodatku dzieciaki odgrzewały zupę samodzielnie i udało im się przypalić kapustę na dnie. Kiedy więc garnek został opróżniony, któreś z brzdąców zalało spaleniznę wodą, dodało płynu do zmywania naczyń i wrzuciło do środka gałganek z myślą o tym, że kapusta odmoknie, a mama jak przyjedzie, to pozmywa. Trzeba tu podkreślić, że w tamtych czasach nie zmywało się, jak teraz, estetycznymi gąbkami czy szczotkami. Do zmywania służyły szmatki z pociętych starych bawełnianych ubrań, nierzadko majtek, czy podkoszulków.

Tak to pani zapłaciła za swoje łakomstwo. A ja od niedawna zaczynam rozumieć, o czym mówiły biurowe koleżanki matki i ona sama. Nie znam naukowego wytłumaczenia na to zjawisko, może z "pewnym wiekiem" przychodzi większe zapotrzebowanie na witaminę C, zwłaszcza w sezonie zimowym. Mnie to w każdym razie też już zaczęło dotyczyć i kapuśniak jem co kilka dni.

Patrzyli z góry

 Nienawidziłam Dnia Dziecka. Pisałam już, dlaczego. Teraz potocznie i żartobliwie mówi się tak o dniu, kiedy odpuszcza się sobie wszelkie obowiązki wobec siebie i innych, z tak ważnym na czele, jak higiena osobista. W czasach PRL-u nie było to takie proste. Odpuszczano naukę, ale ze święta dzieci należało się cieszyć, a jak cieszyć - to bawić i grać, w ogóle robić to, co dzieci powinny lubić. Jeśli nie lubiły, miały problem. Jak ja, w stylonowych spodenkach (na ulicy Nowej szyła je na akord dla "PolSportu" mama mojej koleżanki), biegnąca na boisku w Borku w sztafetach, wyścigach i innych okazjach do rywalizacji.

 Zupełnie inny rodzaj świąt stanowiły 1 Maje. I niech mi ktoś teraz powie, że mam komusze zapędy, jeśli zdradzę, że uwielbiałam pierwszomajowe pochody.
Trzeba najpierw zrozumieć, jakie to były czasy. I dziś nie robimy tylko tego, co chcemy, czego dobrym przykładem jest obowiązek szkolny. Ale teraz trendy jest indywidualizm i nikogo nie dziwi, jeśli uczeń wpada w amok, demoluje klasę, protestując przeciwko narzuconemu obowiązkowi. Trendy jest różnorodność  zachceń, uleganie wewnętrznym potrzebom, wsłuchiwanie się w to, co dla nas dobre. Wtedy było inaczej. Może, a nawet na pewno, nikt z własnej woli nie organizowałby takiego pochodu, ale nie można było go nie zorganizować. Co innego myślało się, a co innego robiło, bo gdzieś z góry, z wysoka patrzyło niewidzialne oko. Zawsze czujne, zawsze bystro kojarzące fakty i sprawdzające, czy masz dostatecznie silną motywację, czy sam z siebie pragniesz trudzić się dla ogółu. Biada tym, którzy zlekceważyli jego zimne spojrzenie. Co z tego, że nikt nie miał prawdziwej motywacji, że nikt nie pragnął trudzić się szczerze i naprawdę. MIAŁ przekonująco udawać i już.

Pochód 1-Majowy, lata 50. Idą zetempowcy. W tle pałac biskupi,
wtedy jeszcze otoczony płotkiem. Źródło: kronika szkolna ZS CKR

Można to było tylko wyczuć, bo raczej nikt o tym nie mówił, przynajmniej nie w moim domu.  Pamiętam tylko, jak raz ojciec małpował  plenum Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Oparty rękami o kuchenny stół "przemawiał": "Towariszczi, pażałusta...". "Cicho bądź! Chcesz, żeby dzieci komuś powiedziały, co się w domu gada?" - zburczała go matka.
Mnie jako dziecku pomagały w świątecznym zaangażowaniu okoliczności zewnętrzne, drobne i mało istotne szczegóły, na które czekało się cały rok. Pierwszym z nich były chorągiewki, które można było kupić tylko przed 1 Maja. Trafiały one najczęściej do kiosków i jako kilkulatka nie wyobrażałam sobie, żeby na święto pracy nie być zaopatrzoną w taką chorągiewkę. Moja pochodziła zawsze z kiosku, stojącego na ul. 22-Lipca, vis a vis wjazdu w Głowackiego. Składała się ona z cienkiego drewnianego patyczka (na takie same nawijano cukrową watę w wesołym miasteczku) i kawałka papieru formatu A5, do połowy białego, a od połowy grubo zamalowanego czerwoną farbą drukarską. Czynność machania taką chorągiewką do przechodzącego pochodu, albo powiewania nią z pochodu do stojących wzdłuż ulicy ludzi nie miała sobie równych. W pierwszomajowym entuzjazmie potrafiłam po powrocie do domu stać przy płocie i machać chorągiewką do rzadkich na gruntowym trakcie przechodniów.

Pochód 1-majowy. Lata 50., ul. Piłsudskiego. Dziewczęta niosą
portrety Feliksa Dzierżyńskiego (?) i Józefa Stalina. Źródło:
kronika szkolna ZS CKR

Drugą przyczyną wyjątkowości 1 Maja było lepsze zaopatrzenie sklepów. I nie chodzi tu o sklepy spożywcze, czy wszystkie inne. Chodzi o sejneński WDT, do którego w dziale pasmanteryjnym "rzucali" przed 1 Maja kolorowe wstążki. Nie pamiętam na co dzień, żebym miała spinane włosy czymś kolorowym. A te barwy, które wtedy wyjątkowo można było uszczknąć z puli przeznaczonej na różne gadżety do powiewania podczas pochodu, szokowały mnie wprost i na przykład soczystą zieleń mam przed oczami do dziś.
O co chodzi z tym powiewaniem? Jako małe dziecko w wieku przedszkolnym szłam lub byłam niesiona w grupie zespołów z Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury. Każdy - czy to ludowy, czy rockowy, musiał mieć coś do machania lub niesienia. Na chłopców i mężczyzn spadał obowiązek niesienia transparentów z napisami i tzw. szturmówek, czyli flag na ciężkich drewnianych drzewcach. Szturmówki były nie tylko biało-czerwone, ale i czerwone, radzieckie, symbolizujące krew robotniczą przelaną w walce z wrogami proletariatu. Dziewczęta i kobiety niosły rzeczy lżejsze, zwiewne - małe chorągiewki, pęki wstążek, bibułkowe kwiaty na konstrukcjach z drucików.
Pamiętam, że raz uczestnicy zajęć hafciarskich, plastycznych i modelarskich mieli problem, czym machać idąc w pochodzie. Dobrym pomysłem byłoby machanie pędzlami, jako symbolem ich artystycznych zainteresowań. Ale po długiej dyskusji wszyscy doszli do wniosku, że pędzle są za małe, niedostatecznie będzie widać z góry, że to są pędzle. Czym więc machać? Ktoś wpadł na błogosławiony pomysł, żeby wyciąć formę sporych pędzli ze styropianu, pomalować farbami, a w czubek tego gadżetu - w namalowane włosie - wpiąć pinezką pęk kolorowych wstążek. Takim gadżetem i mnie dane było machać w pochodzie (ach, ta wściekle zielona wstążka).

Pochód pierwszomajowy w "moich" czasach, czyli latach 80. Ul.
Piłsudskiego. Idzie Zespół Pieśni i Tańca "Sejny"

Komu tym machaliśmy? Tym, co stali wzdłuż ulic i obserwowali pochód, ale nie tylko. Bo na trawniku w "dużym parku" naprzeciwko ratusza stała trybuna. Żywopłot w tym miejscu nie był wtedy tak wysoki, lub nie było go wcale. Na trawie stała drewniana, obita materiałem konstrukcja, platforma, na którą wchodziło się po ukrytych z tyłu, czy z boku schodkach. Nie pamiętam jej wysokości, mogło to być 1,5 lub 2 metry, ale równie dobrze i więcej, jeśli moje wrażenie nie bierze się stąd, że sama byłam bardzo mała.

Trybuna jak malowana! I napis "Bajka"
przywoływany przeze mnie
w inauguracyjnym wpisie tego
bloga. 1 maja 1979 (Fot. Piotr Szyryński;
dzięki uprzejmości Pani Kingi Łęczkowskiej)

Na trybunie stało kilka osób, widoczne były tylko od pasa w górę. Widziało się je z takiej perspektywy, która podkreślała zarysy podbródków i nie pozwalała zobaczyć wyrazu oczu. Kiedy pochód zbliżał się do trybuny, wśród maszerujących przechodził szmer: machajcie, teraz! mocniej! wysoko ręce! uśmiechamy się!
Pamiętam kilka twarzy mężczyzn z podwyższenia. W większości ciężkie, chłopskie, szerokie. Policzki oskrobywane niedbale z zarostu były jak geesowski chleb, wielkie, spieczone, zbrązowiałe i szorstkie. Wszystkie twarze przybierały wyraz powagi, prawie pogardy.
Nie do wiary, że w czasach, kiedy  tak gorliwie głosiło się równość i braterstwo, część ludzi nie tylko nie myślała, że jest równa innym, ale zbyt mało subtelna, aby dawać to do zrozumienia, pokazywała to fizycznie, wprost, włażąc na drewnianą platformę i patrząc z góry, ewentualnie wykonując oszczędnie pozdrawiające ruchy dłoni. Nie do wiary, że tych ludzi można wciąż spotkać na sejneńskich ulicach, minąć między regałami w sklepie.
Nietrudno się domyślić, że  trybuna nie została wynaleziona w Sejnach. Wzór szedł z centrali w Warszawie oraz - patrząc bardziej globalnie - ze Wschodu. Każda wieś i miasteczko miała tych, co chcieli patrzeć z góry i tych co musieli machać i powiewać im z dołu.

Obowiązkowym elementem  1 Maja były głośniki. To właśnie z trybuny odczytywano na głos, kto akurat przechodzi u jej stóp. Już jako uczennica podstawówki przeżyłam coś, co nazywało się u mnie w domu "spadnięciem z trybuny". Ponieważ poprzedniego roku udało mi się osiągnąć wzorowe świadectwo z czerwonym paskiem, podczas mijania podwyższenia zostałam wymieniona przez głośnik z nazwiska, razem z innymi prymusami. Pamiętam uderzenie krwi w policzki, raczej mało przyjemne doświadczenie.

Z 1 Majem kojarzy mi się jeszcze jedno. Nie było to zjawisko związane z tym świętem, ale wiele miało w sobie z jego ceremonii. W "dużym parku", obok miejsca gdzie podczas święta pracy stała trybuna, do dziś jest konstrukcja z metalowych rur, teraz szczelnie pokryta banerami reklamowymi i mapą miasta.

Doska pocziota. Zdjęcie zrobione kilka lat
temu w okresie okołowyborczym, kiedy zdejmowano
 banery kandydatów.

 

Ta sama doska, widziana z drugiej strony.
1 maja 1979 roku. (Fot. Piotr Szyryński;
dzięki uprzejmości Pani Kingi Łęczkowskiej)

To, jak mówili Rosjanie, doska pocziota, czyli tablica świty zasłużonych. Ponieważ w Sejnach nie było fabryk i innych wielkich zakładów, przodownikami byli w większości rolnicy, być może też pracownicy PGR. Pamiętam swoje zaskoczenie, kiedy okazało się, że wśród nich jest czarno-biała portretowa podobizna naszego sąsiada. Dopytywałam trzymaną za rękę mamę, za co ten pan znalazł się na zdjęciu. W odpowiedzi mówiła mi coś o dużym gospodarstwie i wielu krowach.
Wtedy przestrzeń miejska służyła dydaktycznym celom. Dzisiaj podobne tablice z "przodownikami" można spotkać tylko w szkołach, w bardziej kameralnym i wyizolowanym otoczeniu. A miejska przestrzeń publiczna prawie w całości służy marketingowi. Chcąc uciec od wszechobecnego "kup dziś dziś, kup dziś dziś" można robić to, co w czasach PRL robili bardziej uświadomieni, to jest zamykać się w domach i prowadzić "nocne Polaków rozmowy" o tym, jak zdystansować się od rozbuchanego konsumpcjonizmu (wtedy uciekano od socjalizmu).
Nie trzeba się dziwić ludziom w pewnym wieku, że nie potrafiąc się odnaleźć w dzisiejszej rzeczywistości kupują ponad miarę i potrzeby, czy wierzą w treść listów typu "wygrałeś! aby otrzymać nagrodę, kup komplet garnków". Oni wkroczyli w erę hiperindywidualizmu kompletnie nieprzygotowani, bo ich indywidualizm skutecznie tłamszono przez długi czas. Dla nich moment, w którym patrzące z góry oko znikło, był chwilą wielkiego strachu. Już nikt więcej nie miał im mówić, jak żyć i co należy robić, a przecież przyzwyczaili się do tego, że są sterowani z zewnątrz.
Niejeden z nieświadomą ulgą musiał przywitać potok telewizyjnych reklam, z których płynie kojący przekaz: jedz margarynę x, a twoja rodzina będzie szczęśliwa, zażywaj witaminę y, a będziesz zawsze zdrowy. Wystarczy więc kupować, kupować, kupować, a wielkie oko handlu będzie patrzyło ciepło i z aprobatą.